پاییزِ عاشق، مزاج هم دارد

مولوی در دفتر اول مثنوی معنوی به خوبی به این موضوع اشاره می کند و می سراید:
«گفت پیغمبر ز سرمای بهار
تن مپوشانید یاران زینهار
زانک با جان شما آن می‌کند
کان بهاران با درختان می‌کند
لیک بگریزید از سرد خزان
کان کند کو کرد با باغ و رزان»
اشاره این ابیات به فرمایشی از پیامبر اسلام است. حدیثی که در آن رسول خدا ص اینگونه فرموده اند: ” ای یاران من، از سرمای بهار تن خود را مپوشانید؛ زیرا سرمای بهار بر جان و روح شما همان طراوتی را می نشاند که بهاران بر درختان می نشاند؛ اما از سرمای خزان بپرهیزید؛ زیرا سرمای خزان بر وجود شما همان اثر را دارد که بر باغ و درختان انگور دارد“.
یک متخصص طب سنتی معتقد است دلیل این سفارش پیامبر اسلام که جنبه ای کاملا علمی دارد در مزاج فصل ها نهفته است.
دکتر ناصر رضایی‌پور توضیح می دهد: ” مزاج فصل بهار معتدلِ رو به گرم و مزاج پائیز سرد و خشک است. همین هم باعث می شود با کمی بی توجهی به اصول تندرستی در فصل پاییز برخی مشکلات در وجودمان ایجاد یا تشدید شود.“
جالب است برایم وقتی می شنوم فصل ها هم مزاج دارند! و همین مزاج متفاوتشان است که خاصیت باد و هوای خنک این دو فصل را متفاوت می کند. یکی می شود آرام جان و دیگری را اگر مراقبت نکنیم می شود بلای جان.
دکتر ناصری پور همچنین ادامه می دهد: ” پاییز، برای افراد تندرست و همچنین افراد با مزاج گرم و تر، مناسب‌تر است ولی برای سالمندان و افرادی با مزاج یا سوءمزاج سرد و خشک می‌تواند موجب بروز یا سرباز کردن بیماری های زیادی شود؛ مانند اختلالات گوارشی، اگزما، خشکی پوست و شوره سر، ورم لوزه‌ها، درد مفاصل، برخی تب‌ها، بزرگی طحال، دردهای سیاتیکی، تنگی‌نفس و سرفه، قولنج، کم‌خونی، وسواس و افسردگی و ورم‌های سوداوی .“
به گفته این متخصص طب سنتی مصرف خوردنی‌هایی که مزاج را مختصری گرم‌ و تر می‌سازند، البته با رعایت تعادل و مصرف برحسب مزاج فردی و شرایط جسمی، سِنّی، گوارشی و اقلیمی، می‌تواند به سلامتی ما در پاییز کمک‌ کند.
وی به برخی از این خوراکی ها اشاره می کند و ادامه می دهد: ” مصرف آش‌های ساده، تخم_مرغ عسلی، نخود، لوبیاقرمز، گندم و مغزهایی همچون کشمش و مویز، شیره انگور، خرما، میوه‌های فصلی همچون انجیر، به، سیب و انار شیرین می تواند به تعدیل طبعتان در این فصل کمک کند.“
دکتر رضایی پور همچنین به استفاده از سبزی‌هایی مانند نعنا و مرزه هم تاکید می کند و خوردن شلغم، زنجبیل، سیر و پیاز به‌ویژه پخته آنها و همچنین سیاهدانه و خاکشیر را در این فصل بسیار موثر می داند.
به عنوان دمنوش هم این متخصص طب سنتی کشورمان مصرف دمنوش آویشن عناب را برای فصل سرما مناسب می داند و تاکید می کند: ”این دمنوش با تقویت سیستم_ایمنی بدن، می‌تواند از ابتلا به سرماخوردگی، آنفلوآنزا و کرونا پیشگیری‌کند و موجب تسریع درمان این بیماری ها شود. “
بیهوده نیست که اسلام را دین دنیا و آخرت و کلام بزرگان اسلام را راهنمای زندگی بشر دانسته اند. شبیه به حدیث پیامبر را جایی دیگر به روایت حضرت علی (ع) هم می توان یافت. آنجا که ایشان می فرمایند: ” توقّوا البرد فی اوّله و تلقّوه فی آخره. فانّه یفعل فی الابدان کفعله فی الاشجار: اوّله یحرقُ و آخره یورق. بپرهیزید از سرمای خزانی که در آغاز سال می رسد و بپردازید به سرمای بهاری که در آخر سال آغاز می شود. زیرا سرما در دو حالت با کالبدها آن می کند که با درختان می کند: در آغاز می سوزاند و در پایان می رویاند“.
مولانا در این فرمایش مشترک از امیرالمومنین (ع) و پیامبر(ص) به ظاهر کلام اکتفا نمی کند و باطن و ذات معنا را این طور شرح می دهد:
” آن خزان نزد خدا نفس و هواست
عقل و جان عین بهارست و بقاست
مر ترا عقلیست جزوی در نهان
کامل العقلی بجو اندر جهان “
این شاعر و عارف بزرگ در ادامه ابیاتش نفس را تعبیر به خزان می کند و عقل را تعبیر به بهار و در جایی دیگر کلام پاک اولیا و سفارش های انبیا الهی را هم به بهار و باد بهاری توصیف می کند و این بار اوست که سفارشمان می کند تن بسپاریم به نرم و درشت کلام این بزرگان:
” از حدیث اولیا نرم و درشت
تن مپوشان زانک دینت راست پشت
گرم و سردش نوبهار زندگیست
مایهء صدق و یقین و بندگیست
زان کزو بستان جانها زنده است
زین جواهر بحر دل آگنده است“
این نقل قدیمی را به یاد می آورم که هنوز از زبان بعضی از بزرگترها می شنویم، «هوای پائیز دزد است!» خنکایش شاید مطبوع به نظر برسد اما می تواند سلامتمان را بدزدد. به خصوص در این روزها که هر بیماری و ضعف جسمی می تواند زمینه را برای ابتلایمان به ویروس کرونا قوی تر کند.
برای لذت بردن از پائیز کافی است خوب بپوشیم و از خوراکی های مفید و سفارش شده این فصل غافل نشویم.
و یادمان باشد، پاییز رنگارنگی که تا امروز تنها شهره بود به «بهاری که عاشق شده است»، حالا مزاج هم دارد!