دانشگاه آزاد به نهاد حل مسئله ملی تبدیل شود

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛ بیژن رنجبر در همایش معاونان پژوهش و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی، ضمن تبریک میلاد باسعادت امام محمدتقی (ع) و امیرالمؤمنین حضرت علی (ع)، با اشاره به ضرورت بازتعریف نقش دانشگاه گفت: دانشگاه در تراز انقلاب اسلامی نباید صرفاً نهادی آموزشی یا فقط محل تولید مقاله تلقی شود. دانشگاه باید به نهادی مسئله‌محور، اثرگذار و تمدن‌ساز تبدیل شود؛ نهادی که بتواند برای چالش‌های واقعی کشور راه‌حل طراحی کند.

وی با گرامی‌داشت حماسه ۹ دی‌ماه افزود: روز نهم دی‌ماه، یادآور حماسه بزرگ ملت ایران در سال ۱۳۸۸ و روز بصیرت است. در این روز، ملت شریف ایران تبعیت آگاهانه و قاطع خود را از ولی‌فقیه، مقام معظم رهبری مدظله‌العالی، نشان دادند و دفاع خود را از اصول و ارزش‌های نظام مقدس جمهوری اسلامی به‌روشنی به نمایش گذاشتند.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با تبیین جایگاه دانشگاه در نظام حکمرانی علم، فناوری و نوآوری کشور تأکید کرد: دانشگاه آزاد اسلامی به علت گستره ملی واقعی، سرمایه انسانی گسترده و حضور فعال در متن جغرافیای مسائل کشور، ظرفیت منحصربه‌فردی برای ایفای نقش راهبردی در توسعه ملی و منطقه‌ای دارد. تحقق این نقش، منوط به تحول در پژوهش، استقرار تحول دیجیتال، گذار از مقاله‌محوری صرف و حرکت به سمت پژوهش پلتفرمی، مأموریت‌گرا و حل مسئله شبکه‌ای است.

دفاع ملی، جنگ تحمیلی ۱۲روزه و مسئولیت تاریخی دانشگاه

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به تحولات اخیر کشور و شرایط خاص منطقه‌ای و بین‌المللی، به جنگ تحمیلی ۱۲روزه و پیامد‌های آن پرداخت و گفت: متأسفانه در این جنگ تحمیلی و در مسیر دفاع ملی، کشور عزیزمان شهدای بسیاری را تقدیم کرده است؛ از زنان، مردان و کودکان بی‌گناه گرفته تا دانشمندان برجسته، دانشمندان هسته‌ای و فرماندهان بزرگوار و سرافراز جمهوری اسلامی ایران.

رنجبر با اشاره به فقدان رئیس فقید دانشگاه آزاد اسلامی تصریح کرد: در این مسیر، دانشگاه آزاد اسلامی نیز یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های علمی و راهبردی خود را از دست داد. استاد دانشمند و فرهیخته، دکتر محمدمهدی طهرانچی، رئیس فقید دانشگاه آزاد اسلامی، از جمله چهره‌هایی بود که فقدان او نه‌تنها برای دانشگاه آزاد اسلامی، بلکه برای جامعه علمی کشور ضایعه‌ای سنگین و جبران‌ناپذیر محسوب می‌شود.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: شهادت دانشمندان و نخبگان علمی کشور، پیام روشنی دارد؛ اینکه میدان علم و فناوری، هم‌سنگ میدان دفاع نظامی است.

بخش سوم: همگرایی علوم (NBIC/امبیکس) و منطق شکل‌گیری هسته‌های علمی

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به رویکرد همگرایی علوم و فناوری‌ها افزود: سال‌هاست که در فضای دانشگاهی کشور درباره ضرورت همگرایی علوم سخن گفته می‌شود. این موضوع، بحثی جدید یا مقطعی نیست، بلکه یک پارادایم شناخته‌شده جهانی است که از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی مورد توجه نظام‌های پیشرو علم و فناوری قرار گرفته است.

وی افزود: در سال‌های ابتدایی طرح این موضوع، یعنی حدود سال‌های ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۳ شمسی، مقارن با سال ۲۰۰۳ میلادی، مفهوم همگرایی علوم و فناوری‌ها یا آنچه با عنوان NBIC و در ادبیات فارسی با عنوان «انبیکس» شناخته می‌شود، در محافل علمی مطرح شد. در مقطعی نیز، بنده مسئولیت کمیته انبیکس فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران را بر عهده داشتم و این موضوع به‌صورت جدی در آن مجموعه علمی مورد بحث و بررسی قرار می‌گرفت.

وی افزود: هسته علمی، ساختاری منعطف و موضوع‌محور است که اعضای آن می‌توانند از دانشکده‌های مختلف باشند و حول یک مسئله واقعی، مانند تغییر اقلیم، آلودگی هوا یا سلامت، همکاری کنند. این هسته‌ها، محل تحقق عملی همگرایی علوم هستند و دانشگاه را از فعالیت‌های جزیره‌ای خارج می‌کنند.

دانشگاهِ حل‌مسئله، مرجعیت علمی و عبور از آموزش‌محوری

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در بخش بعدی سخنان خود با تأکید بر مفهوم «دانشگاه حل‌مسئله» اظهار کرد: اگر بخواهیم از تحول پژوهش سخن بگوییم، ابتدا باید نسبت خود را با مفهوم دانشگاه روشن کنیم. دانشگاه صرفاً محل آموزش، صدور مدرک یا افزایش تعداد دانشجو نیست. دانشگاه باید نهادی باشد که مسائل واقعی کشور را شناسایی، تحلیل و برای آنها راه‌حل عملی ارائه کند.

مرجعیت علمی؛ فراتر از رتبه و مقاله

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی، به مفهوم مرجعیت علمی پرداخت و گفت: مرجعیت علمی صرفاً به معنای ارتقای رتبه در نظام‌های رتبه‌بندی بین‌المللی یا افزایش تعداد مقالات نیست. اینها لازم هستند، اما کافی نیستند. مرجعیت زمانی محقق می‌شود که دیگران برای حل مسئله، طراحی سیاست یا توسعه فناوری، به دانشگاه مراجعه کنند.

وی افزود: دانشگاه مرجع، دانشگاهی است که فهم عمیق تولید می‌کند. دانشی که بتوان آن را به فناوری، سیاست عمومی، دستورالعمل اجرایی و مدل عملیاتی تبدیل کرد. اگر پژوهش نتواند به این سطوح برسد، در بهترین حالت، در سطح گزارش باقی می‌ماند.

ارزیابی اثرمحور؛ تغییر معیار سنجش موفقیت پژوهش

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با انتقاد از شاخص‌های رایج ارزیابی پژوهش اظهار کرد: یکی از خطا‌های مزمن در نظام علمی کشور، سنجش فعالیت به‌جای سنجش اثر است. زمانی که موفقیت پژوهش با تعداد مقاله، تعداد قرارداد یا حجم هزینه‌کرد سنجیده شود، نباید انتظار تحول واقعی داشت.

رنجبر تأکید کرد: این تغییر شاخص، به معنای نفی مقاله نیست. مقاله جایگاه خود را دارد و بخشی از نظام علم است. اما نباید تنها مسیر اعتبارسنجی باشد. مسیر‌های متنوع امتیازدهی باید به رسمیت شناخته شوند؛ از حل مسئله و توسعه فناوری گرفته تا نوآوری و اثر اجتماعی.

تحول دیجیتال؛ پیش‌شرط تحول پژوهش

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه به نقش تحول دیجیتال در پژوهش اشاره کرد و گفت: تحول پژوهش بدون تحول دیجیتال ممکن نیست. دانشگاه‌های پیشرو در دنیا، پژوهش را داده‌محور کرده‌اند، تصمیم‌گیری را بر اساس تحلیل داده انجام می‌دهند و پژوهش را به‌صورت پلتفرمی و شبکه‌ای سازماندهی می‌کنند.

مأموریت‌محوری واحدها، سرا‌های موضوعی و پیوند پژوهش با مسائل بومی

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید بر ضرورت مأموریت‌محور شدن واحد‌های دانشگاه آزاد اسلامی، گفت: اگر قرار است دانشگاه به نهاد حل‌مسئله تبدیل شود، این اتفاق با شعار و کلی‌گویی رخ نمی‌دهد. دانشگاه باید مأموریت مشخص، قابل ارزیابی و منطبق با واقعیت‌های جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی هر منطقه داشته باشد.

وی افزود: هر واحد دانشگاه آزاد اسلامی در کشور باید یک مأموریت توسعه‌ای مشخص داشته باشد؛ مأموریتی که با الزامات منطقه‌ای، نیاز‌های شهری و ظرفیت‌های بومی همان واحد هماهنگ باشد. برای کل کشور می‌توان ۶ تا ۷ اولویت کلان تعریف کرد، اما اجرای این اولویت‌ها باید به‌صورت موضوع‌محور و متناسب با شرایط هر واحد صورت گیرد.

سرا‌ها و هسته‌های موضوعی؛ پل اتصال دانشگاه و واقعیت جامعه

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی سپس به نقش سرا‌ها و هسته هایموضوعی و نوآوری اشاره کرد و گفت: یکی از ابزار‌های مهم تحقق مأموریت‌محوری در دانشگاه آزاد اسلامی، سراها-پارک‌ها و هسته‌های موضوعی هستند. سرا‌ها باید به مسائل واقعی متصل شوند و نقش واسط و میانجی میان دانشگاه، صنعت، دولت و جامعه محلی را ایفا کنند.

اصلاح نظام مالکیت فکری و حمایت واقعی از کارآفرینی فناورانه

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی، به موضوع مالکیت فکری و تجاری‌سازی فناوری پرداخت و گفت: یکی از ضعف‌های مهم در نظام نوآوری کشور این است که سهم کمی از ایده‌ها و نوآوری‌ها به مرحله مالکیت فکری و تجاری‌سازی می‌رسند.

وی افزود: در بسیاری از موارد، سهم دانشگاه از پتنت یا بسیار بالا و بازدارنده است، یا اصلاً سیاست روشنی ندارد. در هر دو حالت، انگیزه مخترع، دانشجو و پژوهشگر کاهش می‌یابد. لازم است آیین‌نامه داخلی روشنی تدوین شود که هم سهم دانشگاه مشخص باشد و هم حمایت مالی و حقوقی واقعی از مخترعان و پژوهشگران صورت گیرد.

دانشگاه به‌مثابه موتور توسعه منطقه‌ای و ملی

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی خاطرنشان کرد: اگر دانشگاه بتواند واحد‌های خود را مأموریت‌محور کند، هسته‌های علمی را به مسائل واقعی متصل سازد، پروژه‌های ملی مسئله‌محور تعریف کند و نظام مالکیت فکری و تجاری‌سازی فناوری را به‌صورت واقعی مستقر سازد، آنگاه این دانشگاه می‌تواند مانند یک موتور چندلایه و پیشران در تمام سطوح دانشگاه عمل کند.

نقشه راه تحول پژوهش، نظام اولویت‌بندی

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید بر ضرورت تدوین نقشه راه عملیاتی تحول پژوهش اظهار کرد: همه آنچه گفته شد، اگر به برنامه اجرایی تبدیل نشود، در حد سخن باقی می‌ماند. تحول پژوهش نیازمند نقشه راه، زمان‌بندی، تقسیم مسئولیت و شاخص‌های قابل سنجش است.

وی افزود: یکی از ضعف‌های جدی در نظام دانشگاهی کشور این بوده که درباره تحول بسیار سخن گفته‌ایم، اما کمتر برنامه اجرایی منسجم نوشته‌ایم. بدون برنامه عملیاتی، حتی درست‌ترین ایده‌ها نیز به نتیجه نمی‌رسند.

سیاست‌گذاری هدفمند و استفاده از مزیت شبکه‌ای دانشگاه آزاد

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی افزود: سیاست‌گذاری، حلقه مفقوده بسیاری از برنامه‌های پژوهشی است. بدون سیاست‌گذاری هدفمند، مسیر روشن نمی‌شود و تصمیم‌ها سلیقه‌ای باقی می‌ماند. سیاست‌گذاری درست باید مبتنی بر نیاز‌های واقعی کشور، ظرفیت‌های ملی و ارزش‌های انقلاب اسلامی باشد.

وی افزود: یکی از مزیت‌های راهبردی دانشگاه آزاد اسلامی، یکپارچگی شبکه‌ای آن است. این دانشگاه در سراسر کشور حضور دارد و می‌تواند شبکه‌ای از دانش، فناوری و حل مسئله را شکل دهد؛ مزیتی که بسیاری از دانشگاه‌های دولتی فاقد آن هستند.

تحول پژوهش؛ بخشی از مأموریت کلان انقلاب اسلامی

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: همه این اقدامات، باید در خدمت یک هدف کلان باشد و آن، خدمت به انقلاب اسلامی و اقتدار کشور است. ما به‌دنبال کار برای غرب یا تقلید صرف از الگو‌های وارداتی نیستیم. علم، فناوری و نوآوری باید به تقویت استقلال علمی، اقتدار ملی و بهبود معیشت مردم منجر شود.

وی افزود: تحول پژوهش، یک اقدام اداری یا دانشگاهی صرف نیست. این یک مأموریت تمدنی است. همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید:

لزوم هم‌افزایی بین آموزش، پژوهش و فناوری

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به گسست تاریخی میان آموزش و پژوهش گفت: یکی از خطا‌های رایج این بوده که آموزش، پژوهش و فناوری را سه قلمرو مجزا تصور کرده‌ایم. در حالی که در دانشگاه‌های پیشرو، این سه، اضلاع یک مثلث واحد هستند.

وی افزود: پایان‌نامه، رساله و طرح پژوهشی باید در دل یک مأموریت تعریف شود. دانشجوی تحصیلات تکمیلی نباید مسئله‌ای انتزاعی و بی‌مصرف حل کند. استاد راهنما نباید صرفاً ناظر فرایند اداری باشد. اینها باید در خدمت حل یک نیاز واقعی کشور قرار گیرند.